تبلیغات

زکات فطر وآشفتگی در فتاوای علمای اهل سنت ایران در این مورد

Article Image

دراین روزها هنگامی که فتاوای مختلف را در باره پرداخت زکات فطر در کانال های مجازی مشاهده می کنی ,به جای شادمانی وسرور از اینکه عالمان ومفتیانی هنوز وجود دارند که پاسخگوی مستفتیان وپرسش دهندگان هستند ,انسان را بیشتر محزون وغمگین می سازد که این مردم مقلد چرا اینگونه دچار تحیر وسرگردانی در باره ی مسأله ی ساده ای مانند زکات فطر شده اند؟

هرچند به زکات فطر در قرآن به صورت اشکار اشاره ای نشده ودرسنت نبوی مقدار آن بیان شده است .اما به معنای ان نیست که در جمع بندی ایات مربوط انفاق,زکات وتوان مکلف,نتوان مبلغ ویا مقدار این تکلیف را مشخص کرد,به عنوان مثال این دوآیه ی ذیل به خوبی تکلیف پرداخت کنندگان زکات فطررامعین کرده است ; .
«عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ»:

بر عهده توانگر به اندازه توانش و بر تنگدست نيز به اندازه توانش نهاده شده است.
«لِيُنفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لاَ يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا»:از سوی دیگر هیچ حکمی در حدیث شریف بیان نشده مگر اینکه ریشه وعلتی در قران داشته باشد .بنابراین اصل زکات وانفاق وصدقه در قرآن وجود دارد وپیامبر (ص) در زندگی اجتماعی در ردیف پرداخت زکات مال ,زکات بدن را ذکر نموده تا انگونه که زکات مال تزکیه کننده درون از بخل است زکات فطر پاک کننده روح روزه دار از اقوال وافعال لغوی است که به کمال روزه آسیب رسانده است.از سوی دیگر هدف از روزه کسب تقوا ورسیدن به کمال انسانی وتصفیه قلب وتحلیه ی درون به فضائل اخلاقی است که افق فکر واندیشه ی انسانی را در صحنه ی خودسازی وانسان سازی گسترش داده ودر سیر معنوی تعلقات خاطر انسانی را به لجنزار مادیات کاهش دهد.

هرچند اختلاف یک پدیده ی طبیعی است وبه اختلاف در فهم وقدرت استنباط ویا ضعف ان بر می گردد .اما فقه نصوص یک نعمت الهی است که خداوند به فقیهان مخلص عطا نموده که بر اساس بصیرت وفهم عمیق به اقیانوس فقه وارد شده ودر ژرفای آن درر وگوهرهای ناب احکام را استخراج وبا شناخت مقاصد شریعت واسرار آن به تحقق مصالح انسان ها وتعمیق پایه های دین کمک نموده اند.

کسی منکر اختلاف در امور اجتهادی مادامی که صاحبان آن ها در جستجوی حقیقت ونظر صواب باشند نیست اما به شرطی که اصرار بر تحمیل رأی خود بر دیگران نباشد ودر میان صحابه شخصیت هایی مانند ابن عباس برخلاف حضرت عمر رای می دادند. اما آنچه که مهم است اهتمام به فقه واقع وموازنه در بین آرای صادره است که کدام یک از آن ها بار وح شریعت سازگار است.

در مسأله فطریه ویا زکات فطر شاهد اختلافات زبادی هستیم که متاسفانه از یک بحث فقهی ساده به بحث های فرقه ای وکلامی وعقیدتی ومسلکی ورقابت برای افزایش یا کاهش آن به موضوعی برای اظهار فضل ویا جذب مرید تبدیل شده است.

اگر به احکام برخی از موضوعات در طول تاریخ نگاه کنیم وتغییر احکام ویا موضوعات را مورد بررسی قرار دهیم ,می بینیم که حتی در زمان حضرت وخلفای راشدین چون صحابه به خوبی مقاصد شریعت را شناخته ومعقول المعنی بودن احکام را درک کرده اند .به آسانی متوجه فرمان شارع شده وبه آن عمل نموده اند.به عنوان مثال هنگامی که حضرت ,معاذ بن جبل را برا ی گرد آوری زکات به یمن فرستاد.ازـآن جاییٔ که معاذ به مقاصد شارع از گرفتن زکات آگاهی داشت به جای گرفتن اموال زکوی ,بهای آن هارا دریافت کرد ودر برگشت مورد تأیید پیامبر (ص )قرار گرفت.بنابراین برخی از احکامی که در زمان رسول خدا به تناسب زمان ومکان صادر شده اند به منزله احکام لایتغیر مادامی که اصل وماهیت حکم ومقصد شریعت تغییر نکرده باشد موجب هیچ اشکال وایراد شرعی نمی شود .به عنوان مثال در کفار سوگند در قران اشاره به اطعام مسکین شده اما چگونگی ومقدار آن را بیان ننموده است زیرا مشخص است در ادوار مختلف ودر فرهنگ ها ومیان ملت ها وجوامع مختلف آداب ورسوم غذا وخوراک یکسان نیست .وعدم پرداختن به جزئیات در کلام الهی دلیل محکمی بر اعجاز آن و کامل وجامع بودن آن است که می تواند بر همه ی زمان ها ومکان ها قابل انطباق باشد.که اگر یک غذا ویا خوراک عرب های آن زمان را بیان می کرد شاید با ذائقه دیگر ملت ها سازگار نباشد.
در بحث فطریه اگر رسول خدا اشاره ای به یک صاع از خوراکی های مرسوم آن دوره نموده ,بدین سبب بوده که نه مثل امروز پول های رایج زیادی بوده ونه تنوع غذایی در جامعه شایع بوده است .بلکه احسن الموجودین همان قوت هایی بوده که در نص حدیث به آن ها اشاره شده است.
کسانی که امروز به ظاهر نصوص پرداخته وبرآن ها جمود می کنند .یا مقاصد شارع را درک ننموده ویا زمان را نشناخته اند .بنا به قول. امام قرافی ;الجمود علی المنقولات کفر فی الدین ویا اینکه مارا به هزار وچهار صد سال قبل بر می گردانند ویا زندگی هزارو چهار صد سال قبل را بر ما تحمیل می نمایند.
هرچند گاهی ضرورت های زندگی فقهارا ناچار به صدور فتاوایی متناسب با زمان خاصی نموده .اما فقیهان زمان شناسی مانند امام ابوحنیفه بوده اند که همگام وهمراه با صحابه در درک مقاصد شریعت وجانمایه آیات قرآنی در موضوعاتی مانند فطریه چون نیاز را علت تشریع حکم دانسته وپول را بهترین وسیله رفع نیاز تشخیص داده اند ,لذا دادن پول به جای قوت را در فطریه ترجیح داده اند.
اگر به علت وسبب تشریع حکم فطریه از جانب رسول خدا بپردازیم ,می بینیم که هدف ومقصود ایشان هم خالص کردن عبادت روزه از خطاها وگناهانی است که روزه دار در ایام روزه مرتکب می شود وهم کم کردن فاصله طبقاتی وایجاد سرور وشادی در عید مسلمانان است که مسلمانان به سبب تاثیر روز ه از سعه صدر بیشتر وحس سخاوت وگشاده دستی برخوردار می شوند وبا استفاده از درس های روزه از روحیه ایثارگری وکمک به دیگران متنعم می گردند.
اگر فتاوای مختلف را با یکدیگر مقایسه نموده وبر اساس واقعیت آن هارا باهم بسنجیم ,به این نتیجه می رسیم که بهترین فتوا آن است که به اصل قرآنی نزدیکتر وبا مقاصد شارع دمسازتر باشد .زیرا در فقه موازنات هنگامی که در بین مصالح ومفاسد ویا دومصلحت یکی را بر دیگری ترجیح می دهیم قطعا به این نکته توجه می نمائیم که هرآنچه مفیدتر ونافع تر به حال فرد وجمع باشد ترجیح داده می شود.از سوی دیگر فقیهانی مانند امام شاطبی وابن القیم که به زمینه ی اجرای احکام وتغییر زمان دقت کافی داشته اند .به خوبی به رابطه بین فقه احکام کلی وفقه واقع توجه لازم را داشته اند.
حال در دنیای امروز که ما بخواهیم فلسفه ی تشریع فطریه را بیان کنیم ,باید از کجا آغاز کنیم؟ آیا اگر درر وز عید کیسه ی گندم یا جورا به عنوان فطریه به همسایه ی نیازمند وتهیدست خود بدهیم آن را به عنوان توهین واهانتی تلقی نمی نماید؟ در حالی که نیازها وامکانات وشرایط زمان ما با زمان نزول وحی تغییر کرده است؟ این افرادی که هنوز بردادن گندم وجو به عنوان زکات فطر اصرار می کنند .حاضرند از لباس وغذای آن زمان استفاده کنند ویا از شتر به جای هواپیما وماشین در سواری وپرداخت دیه استفاده نمایند؟
اگر حضرت در آن زمان گندم وجو ویا خرما را به عنوان معیار پرداخت زکات فطریه تعیین کرده اند .خوراک وقوتی گرانتر وبهتر از آن ها نبوده ونیازی شدیدتر وفراتراز آن ها نبوده است. ومردم از لحاظ اقتصادی تفاوت چندانی با هم نداشته اند.اما امروز شرایط زندگی ونیازها تفاوت اساسی نموده است ورشد زندگی وتورم ومعنای عید تنها در خوراک نیست بلکه هدف شارع برگزاری عید به معنای کامل آن اعم از لباس وخوراک وشادی حاصل ازـآن است. که در این حالت به سبب فاصله های طبقاتی بهترین فتوا آن است که آیات قرآن را لحاظ نماید .یعنی فتوایی که معتقداست هر فردی ویا خانواده ای که از میانگین مخارج سالیانه اش مخارج یک روزش را به شخص نیازمند بدهد .از سوی دیگر در شگفتم از کسانی که یک ماه روزه را می گیرند اما در پرداخت فطریه به دنبال حیله های شرعی برای پرداخت کمترین مقدار هستند که این کار نشاندهنده ی عدم تأثیر روزه است.
یکی از آشنایان ما که وضع مالی خوبی هم داشت واهل نمازوروزه بود همیشه در اواخر رمضان به دنبال مستحقانی بود که مبلغ کمتری را به عنوان فطریه می گرفتند .این اشخاص که چون مقصد شریعت را درک نکرده ویا به اهمیت وارزش انفاق وبخشش پی نبرده ویا روزه در روح وروان آن ها تأثیر نداشته نتوانسته اند از رذیلت بخل خودرا نجات دهند.چون قرآن صراحتا انجام تکلیف را براساس وسع وتوان مقدر کرده است.که قطعا فطریه هم براساس توان مالی ومخارج فرد مسلمان است.
من نمی دانم ملائی که هنوز بر دادن گندم وجو اصرار دارد آیا خودش حاضر به پذیرفتن آن ها هست یا خیر؟ آیا به مقصد شارع از تشریع فطریه توجه نموده است یاخیر؟ آیا می داند که تعیین سه هزاروپانصدتومان یعنی نصف دلار که با هیچ میزان عقلی وشرعی قابل سنجش نیست .زیرا درچنین وضعیتی حداقل باید هر فردی بتواند نیازهای برادر مسلمانش را تامین نماید.
از سوی دیگر ما شاهد فتوای علامه احمد مفتی زاده در ارتباط با زکات فطر هستیم که زکات فطر هر شخصی را مخارج متوسط یک روز در طول سال دانسته که هزینه ی زندگی یک شخص کارخانه دار ووزیر با یک کارگر ودستفروش در شرایط فعلی متفاوت است که قطعا زکات فطر آنان نیز باید متفاوت باشدومن فکر نکنم که در میان عالمان فعلی اهل سنت از لحاظ تقوا وتسلط بر نصوص قرآن وسنت ودرک مقاصد شریعت کسی جایگاه ایشان را داشته باشد .بنابراین چرا نباید به فتوای ایشان عمل کرد وهنوز هم احکام مردگان را بر زندگان حاکم نمود؟ وپرداخت پول که شخص نیازمند در روز عید مانند دیگر افراد جامعه زندگی نماید می تواند هدف ومقصد شارع را محقق سازد .
@drjalalizadeh60

تبلیغات

بزودی

جدیدترین اخبار

داغ ترین اخبار