تبلیغات

عبدالقادر داغستانی و ترکمن ها

Article Image

b_300_300_16777215_10_images_daqistani_01.jpg

اساس نیوزداغستان برای ترکمن ها، شاید قبل از آنکه به عنوان نامی جغرافیایی شناخته شود، در جایگاه سرزمینی که موطن عالم مشهور عبدالقادر داغستانی است، شناخته می شود. چرا که بسیاری از ایشان، نام و آوازه این عالم مصلح را شنیده و یا شاهد مباهات علمای منطقه به شاگردی و تلمّذ مستقیم یا باواسطه از وی بوده اند. برخی معتقدند که حضور داغستانی در میان ترکمن ها که به واسطه سخت گیری روس ها نسبت به علمای مسلمان و پناه آوردن وی به این مناطق میسر شده بود، مرحله عطفی در آموزش دین و فعالیت علمی مدارس دینی در نخستین دهه های قرن چهاردهم هجری شمسی است.

پرداختن به کم و کیف محتوای آموزش در مجالس درس عبدالقادر داغستانی مجال فراخ تری می طلبد اما آنگونه که از شواهد أمر بر می آید، این عالم برجسته، میراث دار آموزه های سنتی مدارس دینی آسیای مرکزی و قفقاز بوده و نیز مخالفتی با سلوک طریقت نداشته است. ورای ذکاوت و فراستی که در فراگیری و آموزش علوم دینی از وی نقل شده است، مدارا، فروتنی و عطش آموختن معارف دین به مردم، از جمله ویژگی های برجسته منتسب به این عالم مهاجر داغستانی است.

حسن خلق، مدارا و فروتنی علمی، از نتایج مشخص روش عمومی جاری در پیشینه آموزه ها و آموزش های دینی در منطقه ماوراءالنهر و مناطق مجاور آن است. چرا که سنت اصولی مبتنی بر آموزه های ماتریدی در این مناطق، بر اساس هم افزایی عقل و نقل در روش ها و استنباط های دینی، علمای این منطقه را به قدرت انطباق صحیح در برابر پویایی های ناگزیر زمان تجهیز کرده است؛ در عین حال که توانسته اند محتوای آموزه های خود را همچنان مبتنی بر سنت و مصون از انحراف نگاه دارند. این وضعیت، شباهت هایی را میان آموزه های دینی سنتی در مناطق ترکمن نشین و آموزه های رایج در داغستان فراهم کرده است.

چشم انداز نزدیک به هم ترکمن ها و مسلمانان ساکن در جمهوری داغستان (واقع در منطقه قفقاز شمالی در فدراسیون روسیه) و ویژگی های مشترک مردم این دو منطقه در باورها و رفتارهای مذهبی تا به امروز نیز قابل مشاهده است. همچنان که در سطرهای بالا به آن اشاره شد، یکی از این ویژگی های مهم، اجتناب از تندروی نا به جا و تمایل به مدارای معقول در مواجهه با موقعیت های متعارض مذهبی است. نمونه واضح و اخیر این ویژگی در بحث اکران فیلم سینمایی «محمد رسول الله (ص)» (ساخته مجید مجیدی) در روسیه و سایر واحدهای فدرالی این کشور قابل شناسایی است. علمای داغستان، به ویژه  محمد عبدالرحمانف رئيس كميته ديني و احمد عبدالله يف مفتي اين جمهوري در حالی با نمایش و توزیع این فیلم موافقت کرده و آن را ستودند که در جمهوری مجاور یعنی در چچن، سایت مفتیات و برخی علمای چچنی، به ویژه مژی یف، مفتی این جمهوری با نمایش و فروش «محمد رسول الله (ص)» به شدت مخالفت کردند.

فارغ از بحث قوت و ضعف استدلال های علمای این دو جمهوری در این خصوص، آن چه مورد توجه است، تفاوت مبانی و شیوه های متفاوت استدلال و استنباط در امور مذهبی در میان علمای داغستانی و سایرین است. یکی از آن جهت که اساسا می بایست با دقت و توجه بیشتری به این گوناگونی پرداخته شود و نمی توان گزاره واحدی را درباره کم و کیف حیات مذهبی در تمام این مناطق قابل تعمیم دانست و دیگری از آن جهت که این روحیه مداراگری و ملایمت در منطقه داغستان مبتنی بر پیشینه ای قابل تأمل است که در قرابت با فضای باورهای مذهبی سنتی در میان ترکمن ها نیز قابل شناسایی است. یکی از فرضیات مطرح درخصوص این ویژگی سلوک مذهبی در میان مردم این مناطق، تأثیرپذیری آنان از حیات بومی اجتماعی منطقه آسیای مرکزی و قفقاز است که قبل از هر چیز، مؤید بومی بودن قرائت های مذهبی سنتی در میان آن ها است. به بیان دیگر، بر خلاف آنچه که به عنوان قرائت های جدیدی از اسلام ادعا شده و نمایشی از تکفیر سریع مخالفان و توجیه و تسهیل خشونت در برابر باورمندان غیرخودی است، زیست بومی حیات مذهبی در جغرافیا و شرایط منطقه ای آسیای مرکزی و قفقاز و تأثیرپذیری از آموزه های توأمان معقول و منقول که نمونه برجسته آن در نظام اعتقادی ماتریدیه قابل ارائه است، بیانگر روحیه سنتی مسلمانان ماوراءالنهر و قفقاز است. کما اینکه چنین روحیه ای، در قالب خونگرمی و ملایمت در رفتار اجتماعی و عقلانیت در باورها و رفتار دینی تا به امروز نیز در میان این مردم قابل مشاهده است.

در مدارس دینی سنتی مناطق ترکمن نشین ایران، شوق فزاینده طلاب و جوانان برای فراگیری علوم دینی و فضای خونگرم و در عین حال باجدیت مدرسین این حوزه ها، همگی، به نظر می رسد که نشان از سنت فروتنی علمی، میراث داری مکاتب ماوراءالنهر همچون بخارای شریف و پیروی از شیوه مجالس بحث و درس علمایی همچون عبدالقادر داغستانی و مریدان وی است.

دکتر بهروز قزل

عضو هیات تحریریه اساس

تبلیغات

بزودی

جدیدترین اخبار

داغ ترین اخبار