تبلیغات

فرهنگ اختلاف و گفتگو

Article Image

نویسنده: یوسف جمالی

جهان اسلام با تمام نیازها و ضرورت هایی که دارد دچار کشمکشها و درگیریهایی کودکانه است که اگر صاحبان اختلاف با بصیرت به عواقب و علل کار خود نگاه کنند نمی دانند به حال خود گریه کنند یا خنده، تأسف بار است با وجود فرهنگی غنی و بالنده که روح اختلاف و تحمل آراء را تا بی نهایت در ما زنده نگه می دارد چگونه است که می بینیم عده ای از ما به راحتی دچار اختلاف می شویم و با این حال حاضر نیستیم هرگز از موضع خود ذره ای عقب نشینی کنیم و تنها با از میدان به در کردن رقیب دلهای ما خنک می شود و این موضوع چنان روح و جان اسلام را آزار می دهد که با وجود مشکلات بیرونی جهان اسلام، خود باعث بسیاری از عقب ماندگی های ما شده است.

این مقاله که تلخیصی است از پایان نامه ی دکتر عمربن عبدالله کامل که به فرهنگ اختلاف و گفتگو اشاره می کند همراه با اضافاتی از جانب نگارنده این سطور که سعی می شود اشاره ای مختصر به علل و اسباب اختلاف شود تا شاید تذکره ای شود، بلکه به خود آییم و پرده ی غفلت را از پیش روی خود کنار کشیده و به صورت شفاف و واضح حقیقت اشیاء را ببینیم.

قبل از اینکه به اسباب اختلاف اشاره ای شود شایسته است به این نکته توجه کنیم که کلاً دو نوع اختلاف در دین وجود دارد یا مذموم است یا محمود.

اختلاف مذموم اختلافی است که تضاد در مسائل را می رساند و بیشتر اسباب خلقی دارد از قبیل: غرور، سوء ظن، متهم کردن دیگران به حرص بر قدرت و مکنت، اتباع هوی و حب دنیا، تعصب شخصیتها، مذاهب، احزاب، صدائن و اقوام و کمبود علم، واکنش سریع به اخبار بدون ثابت کردن آن و… این مسائل بعضی از رذائل اخلاقی به شمار می روند که منشأ اختلاف مذموم به شمار می روند.

اما اختلاف محمود اختلاف در نوع است که عبارت است از آراء متعددی که از یک چشمه می جوشد که می توان به عنوان اختلاف لفظی یا صوری نیز یاد کرد این نوع اختلاف بیشتر بر می گردد به اسباب فکری و اختلاف دیدگاه در بعضی از مسائل علمی مانند خلاف در فروع شریعت و بعضی از مسائل عقیده که به اصول قطعی صدمه وارد نمی کند این نوع خلاف هیچ نکوهشی در آن نیست بلکه در این مورد فقط کسانی که مراعات ادب خلاف علمی و اخلاقی را نمی کنند باید مورد سرزنش واقع شوند.

آنچه مسلم است اختلاف در بهترین زمانها که رسول الله (ص) از آن به خیر القرون یاد می کنند نیز موجود بوده است. بر کسانی که مطالعه سیرت و سنت رسول الله (ص) کرده باشند پوشیده نیست که در زمان خود آن حضرت نیز اختلاف وجود داشت، ولی آن بزرگوار نه تنها آن را رد و انکار نکرده بلکه آن را تایید نیز کرده اند شاید قضیه ی نماز عصر در بنی قریظه بهترین گواه برای قضیه باشد بعد از وی نیز وقتی به سیره اصحاب و یاران آن حضرت نگاه می کنیم باز این نوع اختلاف را می بینیم در عصر ائمه کبار از جمله أبی حنیفه، مالک، شافعی، احمد، ثوری و اوزاعی و… نیز این مسئله به وضوح به چشم می آید اما این مسئله هیچ گاه باعث نشد که آن بزرگواران همدیگر را مورد تهمت و افترا قرار داده و سعی در اجبار دیگران جهت قبول رای خود کرده و به دیگران برچسب بی دینی و بی علمی بزنند.

گویند در یکی از حلقات درس امام شافعی یکی از شاگردانش در مسئله ای با او اختلاف کرد و به شدت به همدیگر وارد بحث شدند روز بعد آن شاگرد از کوچه ای می گذشت مشاهده کرد که امام شافعی از آن طرف می آید سعی کرد راه خود را تغییر دهد امام شافعی که متوجه مسأله شده بود وی را صدا زد و او پیش امام رفت. امام شافعی دست او را می گیرد و می گوید: آیا نمی شود ما با همدیگر اختلاف داشته باشیم و همدیگر را دوست داشته باشیم؟

اما اگر به اسباب اختلاف برگردیم شاید بهتر بتوان آن را علاج کرد به بعضی از اساسی ترین اسباب اختلاف در دین اشاره می شود.

طبیعت دین:

خداوند با حکمت خود در احکام دین منصوص و غیر منصوص هم نص  محکم و هم متشابه، و هم چنین قطعی و ظنی، صریح و مؤول قرار داده تا عقول در میدان اجتهاد و استنباط جولان دهند اگر خداوند می خواست می توانست تمام نصوص را به صورت محکم و قطعی الدلالة نازل کند و هیچ کس در فهم آن اختلاف نکند ولی چنین کاری را نکرد تا طبیعت دین با طبیعت لغت و مردم و ضرورتهای زمان سازگار باشد.

طبیعت لغت:

نصوص قرآن و سنت بر اساس قواعد زبان عربی نازل شده همانطور که همه می دانیم در هر لغتی هم الفاظ مشترک، حقیقت و مجاز، عام و خاص، مطلق و مقید وجود دارد.

طبیعت بشر:

خداوند انسانها را گوناگون خلق کرده و هر فردی شخصیت مستقل، تفکر خاص و امیال مخصوص به خود را داراست آیا شایسته است با این وضعیت همه انسانها را در یک قالب ریخته و خواهان برچیده شدن تمام اختلافات باشیم، آیا این نوع نگاه مخالفت با فطرتی که خداوند ما را بر آن سرشته نیست؟

طبیعت جهان و حیات:

خداوند دنیایی را که ما در آن زندگی می کنیم با انواع رنگها و صورتها خلق کرده طبیعت حیات ما نیز چنین است چرا که حیات ما بر اساس متغیرها و مؤثرات گوناگون در هر مکان و زمانی تغییر می کند. بر این اساس اختلاف سنتی تکوینی است که مقتضی حکمت الهی می باشد و خداوند متعال می فرماید:  وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ ﴿هود: ١١٨﴾  در اثر هم آمده که: [لا یزال الناس بخیر ما تباینوا فإذا تساووا هلکوا]فتح الباری۱۳/۱۶. با این دیدگاه باید گفت که اختلاف نه تنها ضرورت بلکه رحمت نیز به حساب می آید.

وقتی در سیره اصحاب رسول خدا مشاهده می شود که در خیلی از مسائل جزئی نیز با همدیگر دچار اختلاف شده اند، آنها با اختلاف خود به ما فرصت انتخاب بین اقوال و افعال خود را داده اند همانگونه که سنت اختلاف در قضایای اجتهادی را نیز از خود به ارث گذاشته اند اما با وجود همه ی این اختلافات آنها برادر وار همدیگر را دوست داشتند.

یکی دیگر از ثمرات اختلاف فربه کردن فقه و توسعه آن می باشد بدین دلیل که هر رأی مستند به ادله خاص خود می باشد و با این تنوع، فقه تشریعی پربار شده است و در پی آن ثروتی بجا مانده که قدر آنرا فقط اهل علم و تحقیق می دانند به امید روزی که اختلافات ما باعث پیشرفت ما باشد و دلها با اختلاف در فروع، چرکین نشود.

تبلیغات

بزودی

جستجو های اخبار روز

جدیدترین اخبار

داغ ترین اخبار